Có thể ai đó khi đọc entry dưới đây sẽ không hiểu gì cả, không xúc động gì cả, nhưng với tôi thì khác. Càng đọc càng không thể dừng… Phải chăng do bạn đã nói ra được những điều mà tôi không thể diễn tả được; phải chăng những nơi bạn nhắc đến là những nơi tôi cũng từng gắn bó: cầu Trương Minh Giảng sát cạnh giảng đường 18, 19 của đại học Vạn Hạnh (ĐHSP, cơ sở 2); chung cư Cao Thắng của những ngày tôi lê lết đến nhà của một cô giáo để luyện môn Anh văn thi vào cao học, hay chung cư Cao Thắng có rạp Cao Thắng mà tôi từng trốn học để vào xem phim… cho nên tôi đọc bạn và tôi thấy mình, như đang trở lại với những nỗi nhớ, những kỉ niệm, những dấu ấn; đang trở lại với những điều tưởng chừng như quá đỗi nhỏ nhặt, quá đỗi tầm thường, những điều dễ dàng mất hút, dễ dàng quên lãng trong những đa đoan của dòng sống. Đọc để nhận ra rằng tất cả những điều vu vơ đó thì ra chính là máu thịt, là phần hồn không thể dứt lìa trong bạn, trong tôi…
Tôi đọc, tôi hiểu thêm bạn, tôi cũng hiểu thêm mình. Mỗi chúng tôi, những kẻ dư thừa nước mắt, dư thừa tình cảm cho những điều không dễ nắm bắt bằng tay, soi rọi bằng mắt, lại cứ hay là những kẻ cô đơn trên hành trình đi tìm kiếm, khám phá những ngóc ngách của lòng người, của cuộc sống. Nhưng điều quan trọng, cũng như bạn, tôi biết mình là ai, đang ở đâu, và nắm giữ trong tay điều gì để lại tự tin bước tiếp dẫu có lúc trong lòng cảm thấy thật lẻ loi đơn độc.
Đọc đến những dòng cuối của bạn, tôi phát hiện ra tôi đã khóc, khóc rất nhiều… bởi tôi đã tìm ra được câu trả lời cho những ẩn ức mà tôi đang mang… Cho tất cả… Tôi khóc và tôi cảm thấy hình như mình đã nhẹ lòng, bởi tôi biết mình sẽ phải làm gì…
Sài Gòn Slum City, 2007
Chuyện dài dòng. Đừng có coi!
Hôm qua, đi coi Slum dog millionaire về. Quảng cáo cho cô bạn quá trời: “Hay, nhớ kiếm phim coi đi nha!” Quảng cáo dữ quá, tối nghĩ lại: “Lỡ mà mai mốt nó đi coi rồi không thấy hay thì nó chửi mình chít.”
Biết sao. Mình chỉ biết mình thích, tại vì bộ phim đó nó làm mình khóc, rồi mình nhớ, mà nhớ khủng kiếp lắm kìa. Thế là tán bộ phim lên tới tận mây xanh thôi.
Bộ phim đang hot, chắc vì mới được 8 cái Oscars, nhưng đối với tôi, bộ phim hot vì nó gợi lại cho tôi cả một khoảng thời gian dài sống ở Sài Gòn. Cái Sài Gòn ngày xưa thưa thớt kìa, chứ không phải cái tp HCM đông đúc, chen chúc như bay giờ.
Lúc xem được 1/3 phim, tôi đã bắt đầu biết là mình sẽ thích bộ phim này rồi. Vì mối liên hệ của tôi với bộ phim này là nội dung xoay quanh những khu nhà ổ chuột. Hey, không biết có phải thấy sang bắt quàng làm người quen không nữa. Những cảnh trong phim cứ ngập tràn trong lòng, làm tôi nhớ tôi, nhớ Sài Gòn. Nhớ art, nhớ cái project dầu tiên tôi làm trong năm đầu MFA, khi mà lần đầu tiên tôi sở hữu cái studio bự tổ chảng 300 square foot.
2005 rồi 2006, đi đi về về Viêt Nam. Mỗi lần ra phố, lại cứ ngẩn ngơ. Tiêng tiếc. Tiếc gì thì vẫn chưa biết. Tiếc và nhớ. Ừa, nhớ thì về. Nhưng về thì đụng ngay một nơi lạ. Chẳng gì còn quen thuộc hết.
Tôi nhớ bạn dẫn đi uống nước dừa ngoài đường. Hai trái dừa ngọt lịm, lạnh mát lòng. 10.000vnd. Tôi nạt cả thằng chặt dừa lẫn con bạn: cái gì mà mắc quá vậy! Lúc trước tao uống có 2000vnd/trái. Thằng bán dừa da cháy đen thui, cầm con dao bén nhọn, ngỡ ngàng nhìn tôi như người ngoài hành tinh. Con bạn thì cười nham hiểm: lâu rồi con ơi! Từ lúc mày còn chưa đẻ thằng Beo kìa. Bây giờ thằng Beo sắp đi lấy vợ rồi. 2000vnd cái đầu mày!
Tôi đòi con Mưa dẫn đi ăn canh bún hẻm Ve Chai. Hai đứa lái xe qua đó. Chẳng còn hẻm, mà cũng chẳng còn canh bún. Người ta thông đường nên chốn cũ chỉ còn một khoảng trống hun hút dài, đầy người là người.
Đi bộ trên đường Cao Thắng, lâu lâu lại cứ bị nạt: Đi đâu vậy bà nội. Đi xuống đường kìa. Tránh chỗ cho người ta bán hàng bà nội ơi!
Đám bạn cũ, già nua như con dế cũng bớt chửi thề, la hét. Đám con nít nhí nhố xì xào cái thứ ngôn ngữ X8, X9, tôi nghe lắm cũng không hiểu hết ý.
Về Cao Thắng, toàn người lạ đong đưa lên xuống. Ra Thủ Đức, nhà của Má. Má biết nên căn phòng của Má, Má cố ý trang trí, sắp đặt y chang như ngày xưa “để chị Châu về, giống như về nhà.” Nhìn ngôi nhà chọc dài lên trời như cây sậy và mảng vườn thơm ngát nắng vàng của Má, mặc dù lòng ấm lại, nhưng vẫn thấy lạ, thấy tiếc. Tiếc mà nhung mà nhớ cho một thời xa vắt mùi chanh muối xốn xang của Má.
Nghĩ đi: Giận dỗi. Sao mọi thứ quay cồng cồng lộc cộc thay đổi chóng mặt đến thế. Sao cái chốn xưa không cứ bình thản, lặng lẽ y như cái chốn xưa để tôi có cái mà quay về.
Rồi nghĩ lại: Mình bỏ đi mà. Cái chốn cũ nó phải tự vận hành mà sống chứ. Mình bỏ đi mà bi giờ quay lại trách móc là sao. Mình bỏ em, bỏ Má mà đi. Đành đoạn, chứ có ai bỏ mình đâu mà giận với hờn.
Tôi qua lại Mỹ. Ôm cái studio to đùng. Lòng vắng tơi bời. Lắm lúc chảy nước mắt tòng tènh vì nhớ. Ngoảnh mặt thổn thức Sài Gòn. Chùng chình lục kiếm cảnh xưa. Thì hụt mất rồi. Biết là nhớ. Mà vẫn không biết là nhớ cái gì.
Một ngày đọc tài liệu về Do Suh Huh, một họa sĩ người Nam Hàn, khá nổi tiếng ở Mỹ. Ông cũng có nỗi u hoài như tôi: Nhớ nhà, mà lúc quay về cái gọi là “nhà” ngày xưa thì chỉ thấy thất vọng.
Ông quay về Mỹ, bắt đầu làm một project gọi là "Nhà ở LA, nhà ở Seoul". Ông dùng vải nylon, tỉ mỉ may một cái nhà to bằng nhà thiệt, kiểu nhà cũ của ông ở Seoul, để mỗi lần ông nhớ, ông giăng ra trong căn hộ ở New York, chun vào nằm cho đỡ nhớ. Nhà bằng nylon nên mỗi lần đi đâu, ông gấp gọn gàng lại, cất vào vali, mang theo. "Tôi đem căn nhà của tôi đi theo với tôi. Thì giải quyết được nỗi nhớ nhà của mình". Ông ví mình như con sên, cứ vác cái nhà trên lưng, bò chầm chầm thôi. Nhưng yên tâm!
Ý kiến hay. Tôi bắt chước liền chứ sợ gì. Mình hùng hục quay về tìm kiếm cái thời xa xưa ở Việt Nam không xong, thì xây cho mình cái nhà ở trong studio của mình vậy. Nói là làm.
Một trò chơi mới. Mình đi kiếm mình trong quá khứ. Kiếm cái nhà của mình. Cái nhà CỦA riêng mình.
Nói là làm. Tôi kiếm đươc mấy tấm bìa cứng có sẵn trong studio, hot glue, cắt cắt ráp ráp, dán ngay mấy cái mô hình đồ chơi bé bé lên tường, giống như ngày xưa tôi xây nhà đồ hàng với hai đứa em và con hàng xóm.
dẹp phức cái bàn sang một bên, dọn chỗ "xây" thêm nhà.
Chất liệu bìa cứng thật hấp dẫn. Chẳng tốn tiền. Nhẹ. Mà cũng chẳng phải đi kiếm đâu xa. Sáng nào tôi cũng lặn ngụp trong cái thùng rác bự trước studio kiếm thùng giấy. Sau này, tụi trong nhóm biết nên hễ có thùng giấy thì "cứ đem lên drop off ở studio của con Châu". Chỉ cần một con dao thật bén thì bao nhiêu thùng cũng xong.
Tôi bắt đầu xây nhà lên cao. Có lẽ vì luôn nhớ nhà mình ở chung cư. Cái thang cao nhứt trong studio bị tôi "ăn cắp". Tôi xài cái thang cho tới khi làm xong project.
Cầu thang. Nhớ nhà. Tôi cắt và dán cầu thang lằn ngoằn, lắt léo như cầu thang lên nhà tôi ở Cao Thắng. Dài, lòng thòng, và tối thui. Bạn lên nhà, đứa nào cũng kêu: Sợ ma.
Có bữa, tôi dành cả tám tiếng làm việc chỉ để cắt bậc thang. Bao nhiêu bậc thang cho đủ 20 năm lên và xuống cầu thang! Má bịnh không leo lầu được. Má lết lên và lết xuống bao nhiêu lần cái cầu thang đó để sống với tụi tôi. Cứ nghĩ, thì cắt và dán bao nhiêu bậc thang cũng không vừa.
Mỗi lần nhìn từ trên nhà xuống lại thấy cảnh này đây: Mỗi lần lễ lạt, tết nhất, màu cờ rực đỏ vàng, cháy cả góc phố. Đẹp rưng cả nước mắt. Nhỏ bạn than: “Tới ngày mà mày không treo cờ, công an và tổ trưởng khu phố nhắc nhở đó con! Chứ ai rảnh mà nhớ đi treo cờ.” Tôi cứ hồn nhiên im lặg không nói gì, nhưng thầm cảm ơn ông khu phố nào đó, nên tới bây giờ, tim tôi cứ rực lên hai cái màu vàng đỏ ấy. Xấu tốt thế nào không cần biết, chỉ biết là đẹp.
Giống y chang như cái ngày xưa đứng trên lầu nhìn xuống. Nhớ cái ngày xưa tôi và mấy đứa cứ len lén xả rác xuống đồn công an bên cạnh, rồi nín thở nghe mấy ông chửi đổng lên: “Dm, tao mà bắt được đứa nào thì chết cả đám.” Tết đến, mấy ổng làm heo, chia thịt. Heo et ét điếc cả tai. Sau này, mấy ổng cho mướn lò bánh mì, thơm nức cả mũi. Mỗi buổi chiều, tôi đưa tiền kêu Mưa xuống mua một ổ nóng hổi, 1000 vnd, ăn với nước tương xắn ớt. Nam và Má ưa ăn với sữa Ông Tho hơn. Mua hoài, thằng bán bánh mì kết Mưa, mỗi lần Mưa mua, nó tặng thêm một ổ nữa.
Tới lúc này, hình như tôi cũng rộn ràng với bìa cát tông cũng được hai ba tháng. Màu vàng và đỏ cũng không còn đơn giản là màu cờ nữa. Mà biến thành hai màu chủ đạo để tôi dùng đối thoại với quá khứ, với chính mình. Tôi bắt đầu phiêu lưu ra khỏi ngôi nhà ở Cao thắng. Tôi băng qua cái cầu này, dẹp hết bên kia tường trong studio, để thêm chỗ cho việc cắt và dán bìa giấy lên tường.
Tôi nhớ mấy căn nhà trong hẻm trên đường Võ Văn Tần. Ngày nào tôi cũng đạp xe sang đó rủ bạn đi học. Nó chờ tôi tới rồi mới thay đồ. Có bữa ghét, không thèm tới thì nó nghỉ học, rồi hôm sau đổ thừa tại tôi không tới rủ. Hẻm lụp xụp, nên bà con chí chóe tối ngày. Lụp xụp, nhà bạn tôi, tối như hũ nút. Tám người chen nhau sống trong mấy chục m2. Lần đầu tiên tôi leo lên sàn nhà nó, thắc mắc: Làm sao mà nó thở được nhỉ?
Nhà bạn lại nhìn qua cầu tiêu của một thằng bạn khác. Nó lén chỉ qua bên kia, nói rằng nó biết lúc nào thằng kia đi cầu tỏm nữa kìa. Tôi bịt mũi, há họng cười. Sau này, hai nhà có tiền, xây bít sự riêng tư của nhau. Hết vui.
Lúc này, tôi không cắt mà xé giấy bìa. Tôi bỏ cả tuần, xé giấy, rồi dán lên tường. Thở không kịp vì mọi thứ trong quá khứ bây giờ cứ thay nhau hiện về. Tôi cứ thế làm, mà vẫn không kịp: Không kịp với chính mình.
Làm tới đây bỗng nhớ cầu Trương Minh Giản. Ngày nào lái xe qua đó nín thở vì mùi cầu mà không nhớ được dưới cầu là gì. Tôi nhờ Nam: Chụp hình giùm tao dưới chân cầu. Thằng em khùng xách máy đi chụp hình cho bà chị khùng, rồi gửi qua. Tôi sững sờ: Đẹp!
Hình như ở Việt Nam bây giờ mọi cái đều thay đổi, trừ những xóm nhà ổ chuột như thế này nên tôi thấy quen, nên nhìn thấy đẹp chăng?
Nhà ổ chuột xây dựng không qui hoạch. Nhu cầu che mưa trú nắng tới đâu, thì kiếm tôn kiếm giấy bìa chen chắn tới đó, giống y chang tình cảnh của tôi trong studio, nhớ tới đâu thì cắt dán tới đó. Không thể làm hơn. Chỗ nào không nhớ, tôi đành khiêm tốn, hậm hực bỏ trống. Hy vọng, có lúc nhớ, thì sẽ quay lại, gia cố thêm chi tiết.
Tôi bắt đầu dùng màu vàng đổ lênh láng trên sàn nhà. Chưa bao giờ ở trong nhà ổ chuột, bây giờ, tự xây cho mình không phải là một căn nhà, mà cả xóm ổ chuột, tự dưng nhớ Má và một anh học trò của má. Anh lấy vợ trong một xóm ổ chuột. Anh nhờ Má đại diện đàn trai. Má tới nhà cô dâu, rồi kể: Sàn nhà nhìn xuống sông, lổ chổ là nước. Con nít chòm chọc nhìn lên coi cô dâu chú rể, trên những chiếc thuyền chòng chành cắm nhà phía dưới. Cả buổi lễ, Má cứ lo anh học trò lỡ tay làm xẩy chiếc nhẫn cưới xuống nước! Mà lúc đó, anh cũng chỉ có đủ tiền mua cái nhẫn mỏng tanh đó cưới vợ thôi. Vậy mà sau này giàu lên, bỏ vợ, đi theo người khác. Giá cứ ổ chuột, chắc không đến nỗi.
Có lẽ, giây phút tôi tưới sơn xuống nền gạch là một trong những giây phút hạnh phúc, thỏa mãn cái nỗi nhớ, thỏa lòng cái tìm kiếm hình xưa nơi chốn cũ. Sến. Nhưng thỏa lòng lắm.
Mùi sơn mới, long lanh ánh lên cái nét vàng rực như vẽ, phản chiếu những mảng giấy bìa mỏng manh. Tôi tự mình chứng kiến cái giây phút đó, thấy mình như đang về nhà. Sau này, sơn khô lại, hết óng ánh, bớt dào dạt hết nửa phần rồi.
Thì tôi vẫn cứ việc nhớ cái giây phút lãng mạn thủ thỉ với màu sơn vàng, để rùng mình chơi vậy đó.
Lúc này, có người vô studio, hỏi tôi vì sao tôi dùng giấy bìa. Ừa, cái loại giấy cho không biếu không đó, biết bao là kỷ niệm. Mùi giấy rẻ tiền đó làm sao tôi quên được. Tôi không xé giấy, xé thùng nữa, mà xài luôn cả thùng, hộp xếp chồng lên nhau, rồi cứ thế dán lên bao nhiêu là ban công, cửa sổ. Lẩm bẩm rỉ rả bao nhiêu chuyện về bìa giấy cát tông: Xé thùng làm bìa sách, làm sân khấu múa rối, búp bê giấy, làm lồng đèn những mùa trung thu. Tay con nít, cắt bìa giấy bằng cây kéo cùn, đỏ cả tay mà vẫn cứ làm trước cặp mắt háo hức của hai em. Rồi xé thùng chụm thay củi nấu cho được bữa cơm chiều. Dùng giấy bìa quạt lửa lên, ba chị em ngồi nhìn ánh lửa lách tách rồi cười. Hay cuốn giấy bìa lại, chổng đít lên thổi cho tàn tro bay tung tít. Khói cứ um cả lầu.
Rồi có ngày phát hiện ra trong cái cặp táp đi học bị rách một miếng giả da, lôi ra bên trong là một đống giấy cứng. Hình như lúc đó, cái gì cũng được độn bằng giấy cứng cho nó cứng! Cặp táp, ví xách, hộp viết. Tất tần tật. Hừ, dép da, mang mòn cả cả đế thì lòi ra cả một đống giấy bìa cứng, phía trong cùng hết bí mật nằm im một thanh sắt rỉ nát. Nón vải cũng vậy. Mang đi được một tuần, trời mưa, nón ra màu cả trong lẫn ngoài, rũ chèm bẹp xuống cũng như nước mưa. Khóc, đem ra mắc thường ông bán nón. Ông điềm nhiên tặc tặc lưỡi: Nón đội trời nắng, ai biểu đội trời mưa làm chi cho hư. Khuôn mặt làm bộ tội tình: Tui cũng nghèo, tiền đâu mà thường nón cho cô. Rồi, hết chuyện.
Thêm nữa: thùng quà thơm phức từ Mỹ. Tôi chẳng bao giờ có ai gởi thùng về. Tôi nhìn hàng xóm, nhìn cậu mợ Năm tôi xé thùng. Cái thùng rách bươm từ sân bay rồi, mà lúc về, mọi người vẫn còn hồi hộp xé thùng. Cái mùi Mỹ thơm một cách quyến rũ, làm bao nhiêu người không có thùng phải ghen chảy nước mũi. Tôi cứ ước là nhà mình cũng có ai gởi cho một thùng như thế, xem trong đó có gì mà thơm vậy?
Mấy cái thùng như vậy, sau này tôi phát hiện ra đã cưu mang biết bao người Việt Nam sau 75.
Bi giờ, tôi đi lượm những cái thùng như vậy về, tôi tự cứu tôi thoát khỏi cái nạn bơ vơ nhớ nhà.
Toàn cảnh. Sau hơn sáu tháng nè. Tôi phải dẹp hết đồ ra ngoài studio để có chỗ làm tiếp.
Tự nhiên, tôi muốn trở về cái căn hộ nhỏ bé của mình một lần nữa. Cầu thang dốc, những ngày không có nước, tôi xách nước lên nhà. Trơn. Tôi té xụi cả đít. Những hai ba lần.
Nhưng căn hô nhà tôi, mỗi sáng nắng cháy vàng cả nhà, rọi thấu vô tận cửa nhà bếp. Hong khô quần áo, mùng mền, cái chiếu khai mùi của Mưa. Cái nắng đó ngày qua ngày sấy khô chanh muối, cơm cháy, các loại mứt, củ kiệu, củ hành. Loại nắng nóng có tác dụng giúp má tôi khỏe lại sau cơn bịnh chết người. Loại nắng vương giả mà khu nhà lụp xụp của bạn tôi không hề có được. Chỉ vậy thôi. Cái màu vàng nóng ấm ấy được tôi cẩn thận xếp vào tim, đem cả qua đây nè.
Từ dưới đất, ngóng cổ lên nhà gọi thằng Nam hay con Mưa, gào rát tai cả xóm: “Mưa!” Cả xóm luống cuống cứ nhào ra cửa sổ, tưởng trời mưa, để rút quần áo phơi ngoài cửa sổ vô. Hú hồn. Chỉ con ranh kêu em nó mà om xòm lên. Tên gì mà kỳ cục: Thủy Mưa! Đã thủy mà còn mưa. Trả trách nhà mày dột quanh năm suốt tháng!
Hì, xếp hàng mua thịt nè. Hay mua gạo. Hay mua dầu hôi. Cái gì cũng xếp hàng nè.
Ngày chất vấn hết năm nhứt. Tôi dẹp hết đồ ra ngoài. 12 người trong khoa vô studio xem tôi làm cái giống gì cả năm nay.
Tôi cẩn thận chép lại câu chuyện trên bằng tiếng Anh, rồi thao thao xì xồ hùng biện. Ông Dave nghe xong: "Can you shut the hell up. I just passed you. But please, do not tell me your own story. Let me see. Let me feel. Your art is beautiful enough already. Let me see and tell my OWN story. Just shut it, ok?"
Ok, tôi đồng ý với Dave. Let art speaks for itself, then when I done with my art, let it be.
Im cho tới hôm nay luôn đó.
Chỉ tại vì Slumdog mà nhớ tới chuyện này.
Sau sáu tháng xà quần với cái project mà sau này tôi kêu là Sài Gòn Slum City, 2007 này, tôi nghiệm ra nhiều thứ. Cái thứ bìa giấy kia cũng dạy tôi khôn ra nhiều thứ. Cái điều tâm đắc nhứt của tôi là sẵn sàng "let go" cái tình nặng nề nhớ nhung quá khứ, để có thể "move on" làm những chuyện khác.
Làm xong, cũng là lúc tôi có thể dẹp bỏ. Clean up.
Tạm thời kết thúc cuộc phiêu lưu trong lòng mình.
Tôi dẹp, không buồn, không tiếc nữa. Mà nhớ về Việt Nam với cặp mắt sáng hơn, vì tôi biết: Khi nào tôi nhớ nhà cái kiểu đỏng đảnh của tôi, tôi sẽ biết cách giải quyết cái nhớ đó theo kiểu thất thường của tôi. Cho tôi.
Trải nghiệm lần đó: Vô giá. Ấn tượng trong lòng: mạnh mẽ; Cho tôi thêm cái tự tin dấn thân vào những trải nghiệm nghệ thuât mới.
Đường làm nghệ thuât của mỗi người rất khác nhau, nên họa sĩ thường phải đi một mình. Cô đơn. Mỗi lần làm xong một project, lại thấy cô đơn hơn. Nhưng bù lại, thấy mình già hơn, tàn nhang và nhăn nheo hơn, nên tự nhiên thấy mình khôn lõi hơn, ít nhất là trong lòng mình.
Hey, để sau này vỗ đùi rung chân mà dạy học trò, khệnh khạng theo kiểu: Hồi trước tao cũng đã, đã và đã, thì bây giờ, tụi bay cũng nên phải, phải và phải.
HUYNH THUY CHAU
(Bai nay toan la tranh, nhung do truc trac ky thuat Yahoo khung qua, khong the post len duoc)
